NHỮNG CÂU HỎI THƯỜNG GẶP VỀ LOÃNG XƯƠNG

● PGS.TS. Lê Anh Thư
Bác sĩ Cao cấp - BV Chợ Rẫy
Phó Chủ tịch Hội Thấp khớp học Việt Nam
Chủ tịch Hội Loãng xương TP.HCM

Khớp gối hay mỏi và kêu lục cục có phải bị loãng xương

▶ Mỏi khớp gối và vận động khớp có tiếng lục cục thường là triệu chứng của bệnh thoái hóa khớp gối, bệnh thường gặp ở lứa tuổi trung niên do thoái hóa sụn khớp và tổ chức quanh khớp gối (dây chằng, điểm bám gân, cơ, đầu xương, bao khớp, màng hoạt dịch...). Loãng xương cũng là bệnh lý thường gặp ở lứa tuổi này, ở thời kỳ đầu, loãng xương thường không có triệu chứng, vì vậy, người bệnh cần được kiểm tra cả 2 bệnh lý này để phát hiện bệnh sớm.

Khi nào cần bổ sung canxi

▶ Thông thường, canxi được cung cấp chính qua đường ăn uống. Nếu khẩu phần ăn uống hàng ngày không đáp ứng đủ nhu cầu canxi thì việc bổ sung thêm là điều cần thiết. Theo điều tra của Viện Dinh dưỡng quốc gia, khẩu phần ăn hiện tại của đa số người Việt Nam ước tính trung bình chỉ cung cấp khoảng 50% nhu cầu canxi của cơ thể mỗi ngày, vì vậy, việc tăng cường sử dụng các nguồn thực phẩm giàu canxi và dược phẩm chứa canxi (sữa và các sản phẩm chế biến từ sữa, các thực phẩm giàu canxi, các viên canxi hoặc ống canxi) là điều cần thiết cho tất cả mọi người, đặc biệt trẻ em đang lớn, phụ nữ trong giai đoạn mang thai và cho con bú, giai đoạn tiền mãn kinh, mãn kinh và người già (cả nam và nữ).

 Uống canxi lâu dài có gây ra bệnh sỏi thận

▶ Việc hình thành sỏi không chỉ liên quan đến chế độ ăn quá nhiều canxi mà còn do nhiều cơ chế chuyển hóa và thải trừ chất này trong cơ thể liên quan đến yếu tố cơ địa, đến vấn đề nhiễm trùng và bất thường ở hệ niệu. Tuy nhiên, việc bổ sung canxi phải có liều lượng (500-600mg mỗi lần) và chỉ bổ sung khi khẩu phần ăn không cung cấp đủ nhu cầu. Khi dùng canxi liều cao thì có thể làm ảnh hưởng đến nồng độ canxi trong máu gây rối loạn canxi máu và rối loạn nhịp tim. Với một số người có cơ địa dễ tạo sỏi, nên bổ sung bằng canxi thực phẩm như: sữa, các sản phẩm chế biến từ sữa (phomai, sữa chua…) và các thực phẩm giàu canxi (tôm, cua, ốc, rau xanh, trái cây đậm màu..), hạn chế dùng thuốc. Nếu có bằng chứng là đa canxi niệu do tăng hấp thu canxi từ ruột thì cần hạn chế canxi, nhưng cũng không phải kiêng hoàn toàn, mà nên dùng khoảng 400mg/ngày, tương đương 1,5 ly sữa tươi.

 Trên bao bì thường có rất nhiều loại canxi với hàm lượng khác nhau, như vậy cần chọn lựa hàm lượng như thế nào để dễ hấp thu

▶ Hiện nay, trên thị trường có một số loại chế phẩm chứa: calcium carbonate, calcium citrate, calcium gluconate và calcium phosphate...

- Calcium carbonate và calcium citrate có độ hòa tan cao và hấp thu tốt, nên hay dùng dạng viên nén.

- Calcium gluconate và calcium phosphate có độ hòa tan và hấp thu kém hơn, nên thường được bào chế thành dạng viên sủi để tăng cường khả năng hòa tan và hấp thu.

Trên mỗi sản phẩm hiện nay đều ghi rõ hàm lượng canxi nguyên tố, còn gọi là canxi ion, là lượng canxi mà cơ thể có thể hấp thu (khoảng 500-600mg canxi nguyên tố, phù hợp với cách dùng 1 đến 2 viên mỗi ngày).

Tuy nhiên, sự hấp thu canxi không chỉ phụ thuộc vào độ hòa tan của thuốc mà còn liên quan mật thiết với thể trạng và cơ địa của mỗi con người và sự hỗ trợ của các vitamin, khoáng chất khác. Vitamin D, vitamin C, các trái cây giàu vitamin C và chất xơ sẽ có tác dụng thúc đẩy sự hấp thu canxi.

Khi thiếu canxi, cơ thể thường có những dấu hiệu và triệu chứng gì?

▶ Như chúng ta đều biết, canxi là một khoáng chất đóng vai trò quan trọng nhất đối với cơ thể vì nó là thành phần chính cấu thành nên bộ xương và hàm răng của con người (99% canxi tập trung ở xương và răng), mặc dù chỉ có 1% ở tuần hoàn, nhưng canxi lại là yếu tố không thể thiếu trong cân bằng nội môi, tham gia mọi hoạt động chuyển hóa của tế bào, tham gia nhiều chức năng quan trọng của cơ thể. Nếu thiếu canxi trong tuần hoàn, canxi sẽ được huy động từ xương, nhưng nếu lượng canxi dự trữ quá ít và không được bù đắp kịp thời, cơ thể sẽ thiếu canxi trầm trọng.

Một số triệu chứng phổ biến của tình trạng thiếu canxi:

- Bị chuột rút hay đau mỏi cơ bắp, đặc biệt là đùi, cánh tay.
- Răng yếu, mất độ bóng, ngả màu vàng hơn.
- Móng tay mỏng, yếu và dễ gãy.
- Hoa mắt, chóng mặt, tê rần tay chân, mỏi lưng.
- Da khô, tóc gãy và dễ rụng tóc.
- Rối loạn chức năng đại tràng, polyp đại tràng.
- Rối loạn kinh nguyệt, rối loạn mãn kinh.
- Mất ngủ, suy nhược, căng thẳng, giấc ngủ không sâu, thức dậy vẫn thấy mệt mỏi.
- Thiếu xương và loãng xương.
Khi có các triệu chứng trên, cần đi khám bệnh để được điều chỉnh và điều trị kịp thời.

Làm sao để cơ thể hấp thu canxi tối ưu? Nên uống canxi trước hay sau bữa ăn?

▶ Khi dùng thực phẩm giàu canxi hoặc thuốc bổ sung canxi, cần hạn chế ăn chung với rau củ quả có vị chát, ngũ cốc nguyên vỏ, sữa và chế phẩm của sữa vì sẽ làm hạn chế hấp thu canxi. Nên dùng các chế phẩm canxi/vitamin D, đồng thời nên tiếp xúc với nắng buổi sáng để có thêm vitamin D, giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả hơn. Nên bổ sung canxi vào buổi sáng đến chiều, sau bữa ăn, nhớ uống nhiều nước và tăng cường vận động để thuốc được hòa tan và hấp thu tốt nhất, tránh uống vào buổi tối vì sẽ gây khó ngủ.

Thai phụ có được dùng chế phẩm canxi có kèm vitamin D không? Sử dụng từ khi nào? Hàm lượng bao nhiêu?

▶ Canxi và vitamin D là các chất rất cần cho sự hình thành và phát triển xương của bào thai - nền tảng để trẻ có bộ xương chắc khỏe sau này, đồng thời rất cần để duy trì và bảo vệ khối xương của người mẹ.

Vì vậy, giai đoạn mang thai, cơ thể người mẹ cần canxi nhiều hơn bình thường, khoảng 1200-1500mg/ngày, vitamin D khoảng 400-800UI/ ngày để dùng cho mẹ và thai nhi.
Tuy nhiên, nên bổ sung bằng 2 cách: các thực phẩm giàu canxi và vitamin D (đặc biệt sữa và các chế phẩm từ sữa) và canxi/vitamin D dược phẩm. Lượng canxi và vitamin dược phẩm tối ưu hàng ngày nên là 500-600mg canxi nguyên tố và 400-500UI vitamin D. Việc bổ sung này có thể bắt đầu ngay từ khi chuẩn bị mang thai đến suốt thời kỳ cho con bú.

Làm thế nào để biết mình bị loãng xương?

▶ Loãng xương là một bệnh tiến triển thầm lặng, lúc đầu thường không có triệu chứng. Khi có triệu chứng thường là lúc cơ thể đã mất đi khoảng 30% khối lượng xương. Chính vì thế, loãng xương thường rất dễ bị bỏ sót và không được chẩn đoán sớm.

Các triệu chứng lâm sàng sớm bao gồm: Đau mỏi mơ hồ ở cột sống, đau dọc các xương dài (đặc biệt là xương cẳng chân), đau mỏi cơ bắp, ớn lạnh, hay bị chuột rút các cơ (vọp bẻ)... Khi bệnh đã nặng, người bệnh có thể thấy đau thực sự ở cột sống, đau lan theo khoanh liên sườn, đau khi ngồi lâu hoặc khi thay đổi tư thế, giảm chiều cao hoặc gù lưng. Đau có thể đau cấp tính trên nền đau mạn tính từ trước, đau thường xảy ra sau chấn thương, sau một tác động mạnh hay một tư thế không thuận do có thể gây gãy xương, thường gặp nhất là gãy lún ở các đốt sống lưng. Tuy nhiên, để biết chắc chắn mình có bị loãng xương hay không, chúng ta phải đến cơ sở y tế để khám và xác định bệnh.

Hiện nay, để chẩn đoán xác định bệnh loãng xương, mức độ loãng xương, cần đo khối lượng xương ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi (bên không thuận) bằng máy sử dụng tia X năng lượng kép (DXA). Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán loãng xương. Các biện pháp đo khối lượng xương bằng siêu âm hay bằng các kỹ thuật khác chỉ có giá trị tầm soát trong cộng đồng.

Cách chữa bệnh loãng xương như thế nào?

▶ Loãng xương được xếp vào một trong những căn bệnh khó có khả năng hồi phục hoàn toàn, không những thế, việc điều trị bệnh loãng xương thường phức tạp và rất tốn kém do phải sử dụng những loại thuốc đặc trị, quá trình điều trị phải liên tục và kéo dài trong nhiều năm.

Mục tiêu của điều trị là phải giảm nguy cơ gãy xương và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Tuy nhiên, chi phí cho điều trị loãng xương khá cao (hơn chi phí điều trị của 2 bệnh lý ung thư thường gặp ở phụ nữ (ung thư vú và ung thư cổ tử cung), vì vậy, loãng xương đang trở thành gánh nặng kinh tế cho mỗi gia đình và toàn xã hội.

Điều trị loãng xương phải dựa trên cơ sở chế độ ăn uống sinh hoạt và thuốc men hợp lý.

- Về chế độ ăn uống sinh hoạt: Cần duy trì một chế độ ăn uống đầy đủ, đa dạng, phù hợp với nhu cầu của cơ thể trong từng giai đoạn, từng lứa tuổi, từng thói quen sinh hoạt. Nhìn chung, chế độ ăn của dân ta còn rất thiếu canxi. Ở người có tuổi, cần quan tâm đến các thành phần khoáng chất (đặc biệt là canxi) và protid trong khẩu phần ăn vì ở người có tuổi khả năng ăn uống và hấp thu các chất dinh dưỡng và khoáng chất đều bị hạn chế. Chính vì vậy, sữa là một loại thức ăn lý tưởng để cung cấp cả canxi và protid cho người có tuổi. Lượng sữa cần thiết mỗi ngày từ 500 đến 1.000 ml. Cần duy trì một chế độ sinh hoạt, vận động thể lực đều đặn, vừa sức, tăng cường các hoạt động thể lực ở ngoài trời. Việc vận động thường xuyên vừa có ích cho toàn cơ thể vừa tác dụng tốt trực tiếp cho hệ thống xương cơ khớp, chống thoái hóa và chống loãng xương. Đối với người lớn tuổi cần tránh bị té ngã vì khi xương đã bị loãng, gãy xương sẽ rất dễ xảy ra, khi gãy lại rất khó liền. Việc bất động để điều trị gãy xương không những làm cho loãng xương nặng thêm mà còn là nguy cơ của nhiều bệnh lý do nằm lâu khác.

- Chế độ thuốc:

+ Thuốc giảm đau chỉ dùng khi cần thiết, tùy mức độ có thể dùng các thuốc giảm đau đơn thuần hay calcitonine, một thuốc có tác dụng giảm đau do loãng xương đặc biệt sau khi bị gãy xương. Tránh dùng thuốc kháng viêm corticosteroides.

+ Cung cấp canxi và vitamin D theo nhu cầu của cơ thể nếu khẩu phần ăn hàng ngày chưa đáp ứng đủ.

+ Sử dụng thuốc nhóm bisphosphonate theo chỉ định và theo dõi của thầy thuốc.

Để có kết quả, việc điều trị loãng xương cần toàn diện, liên tục và lâu dài. Thời gian điều trị bệnh loãng xương phải được tính bằng năm chứ không tính được bằng tháng (để đánh giá kết quả điều trị, thường phải sau 2 năm).

Uống viên bổ sung canxi trong thời gian trong bao lâu?

▶ Về nguyên tắc, có thể dùng lâu dài, chừng nào cơ thể còn có nhu cầu (không khi nào không có nhu cầu) và chừng nào khẩu phần ăn chưa cung cấp đủ lượng canxi mà cơ thể cần. Với lượng canxi dược phẩm bổ sung hàng ngày từ 500-600mg (canxi nguyên tố), chúng ta có thể sử dụng lâu dài.

Tuy nhiên, cần tham vấn ý kiến của các thầy thuốc để điều chỉnh đúng liều lượng, đúng cách, phù hợp với mỗi cơ địa, mỗi trạng thái sinh lý và bệnh lý và các bệnh lý kèm theo.

Bệnh loãng xương có thể gây ra những hậu quả gì?

▶ Hậu quả cuối cùng của bệnh loãng xương là gãy xương. Gãy xương do loãng xương thường gặp ở các vị trí chịu lực của cơ thể như cột sống lưng và thắt lưng, cổ xương đùi... Với người có tuổi, thường có nhiều bệnh lý của tuổi tác đi kèm như tim mạch, huyết áp, đái tháo đường..., và khi tình trạng loãng xương nặng thì việc liền xương thường rất khó khăn, khi đó, người bệnh phải nằm tại chỗ nhiều ngày, không đi lại được, thậm chí phải nằm điều trị dài ngày trong bệnh viện. Điều này làm cho tình trạng loãng xương càng nặng thêm, kéo theo nhiều bệnh lý khác, nhiều nguy cơ bất lợi cho sức khỏe người có tuổi như nhiễm trùng đường hô hấp, đường tiết niệu, loét mông, loét vùng xương cùng... Gãy xương, nhất là gãy cổ xương đùi, không những gây đau đớn, giảm khả năng vận động, mà còn làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh khác, đặc biệt làm gia tăng nguy cơ tàn phế và tử vong. Các số liệu cho thấy 20% bệnh nhân bị gãy cổ xương đùi do loãng xương sẽ bị tử vong trong vòng 1 năm sau đó, 50% còn lại bị tàn phế hoặc tàn phế nặng phải có người trợ giúp suốt đời.

Làm thế nào để phòng ngừa bệnh loãng xương?

▶ Chúng ta phải có ý thức phòng ngừa bệnh loãng xương và việc phòng ngừa càng sớm càng có hiệu quả.

Trước hết là bảo đảm khối lượng xương đỉnh của bộ xương cao nhất lúc trưởng thành. Muốn vậy, phải có một chế độ dinh dưỡng đầy đủ cho các bà mẹ khi mang thai và khi cho con bú. Bảo đảm chế độ dinh dưỡng và vận động cho trẻ em để đạt mức phát triển cơ thể tốt nhất. Duy trì một chế độ dinh dưỡng hợp lý, một nếp sống lành mạnh, năng động, kết hợp hài hòa giữa công việc hàng ngày, hoạt động thể lực, giải trí... ngay từ khi còn nhỏ, ngay từ khi còn trẻ, tránh các thói quen gây ảnh hưởng xấu tới chuyển hóa canxi như uống nhiều rượu, bia, cà phê, hút thuốc, ăn kiêng quá mức, thụ động, ít vận động thể lực... Phát hiện và điều trị các bệnh kèm theo.

Nếu cần sử dụng lâu dài các thuốc chống co giật (phenyltoin, barbiturates...), corticosteroid, phải bổ sung thêm canxi, vitamin D và chất kích thích tạo xương vì corticosteroid vừa ức chế trực tiếp sự tạo xương, vừa giảm hấp thu vitamin D, vừa tăng thải canxi qua nước tiểu.

Ở phụ nữ tuổi mãn kinh, cần bổ sung đủ lượng canxi cần thiết bằng chế độ ăn uống hàng ngày và tăng cường các hoạt động thể lực ngoài trời.

loading