Người bệnh xơ gan ăn sao để khỏe?

● PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm
Phó Viện trưởng – Viện Dinh dưỡng Quốc gia

Xơ gan là một bệnh thường gặp trên thế giới cũng như ở nước ta. Theo Tổ chức Y tế thế giới, tỷ lệ tử vong do xơ gan ở các nước dao động từ 10-20/100.000 dân. Bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng dẫn đến tử vong như hôn mê gan, xuất huyết tiêu hóa do tăng áp lực tĩnh mạch cửa...

Một trong những yếu tố dẫn đến xơ gan là do thiếu dinh dưỡng (thiếu protid) và nghiện rượu. Một số nguyên nhân khác của xơ gan là viêm gan điều trị không khỏi, biến chứng của bệnh ở hệ tuần hoàn. Khi gan xơ, các tế bào gan bị xơ hóa lan tới khoảng cửa làm cho huyết áp ở hệ tĩnh mạch cửa tăng lên, biểu hiện bằng tuần hoàn màng hệ - giãn tĩnh mạch thực quản, trĩ hạ, phù, cổ trướng và chức năng gan suy yếu dần.

Để ngăn ngừa bệnh tiến triển nặng, giúp bệnh nhân sống khỏe hơn thì ngoài thuốc điều trị người bệnh cũng cần phải hết sức chú ý đến chế độ ăn uống hằng ngày. Nguyên tắc chung để xây dựng chế độ ăn cho các bệnh xơ gan gồm những điểm chính sau đây:

1. Giảm chất béo, nhất là bơ, mỡ

Khi tế bào gan bị tổn thương thì bào tương của nó lập tức xuất hiện những hạt mỡ - đó là hiện tượng thoái hóa mỡ của tế bào gan, hạt mỡ lớn dần, có thể bóp ngẹt nhân tế bào và giết chết tế bào đó. Vì vậy, cần phải giảm chất béo trong chế độ ăn. Các chất béo chỉ nên dùng ít và dùng dạng dầu thực vật, tránh dùng mỡ động vật, bơ.

2. Tăng chất bột đường (glucid).

Bình thường, một phần glucid của chế độ ăn được dự trữ trong gan dưới dạng glucogen. Chức năng chuyển hóa và dự trữ glucogen rất quan trọng vì nó làm cho gan phát huy được vai trò giải độc. Khi gan bị tổn thương, dự trữ glucogen giảm nên phải tăng glucid trong chế độ ăn để tăng dự trữ glucogen, giảm sự xâm nhập mỡ vào gan. Tăng glucid bằng cách tăng cường chất đường, mật, bột ngũ cốc.

tăng chất bột đường

3. Tăng chất đạm (protid)

Để điều trị xơ gan, chế độ ăn phải mang lại nhiều protid (1,5-2g/kg thể trọng/ngày). Protid được cung cấp nhiều sẽ làm tăng khả năng tái tạo tế bào của cơ thể trong đó có tế bào gan đang bị tổn thương vì bị bệnh. Gan có chức năng tăng lượng protid của huyết tương và là nơi tập trung protid trước khi nó được phân bổ đi khắp cơ thể. Khi gan bị bệnh mạn tính, nhất là khi gan xơ, thường gây ra giảm protid máu, do vậy giảm protid ở chế độ ăn là rất bất lợi. Chỉ giảm protid khi có ure máu tăng, hạt mỡ do xơ gan.

Bệnh nhân cần ăn nhiều thịt nạc, nên uống nhiều sữa, không cần kiêng trứng tuyệt đối như dân gian truyền miệng mà vẫn có thể ăn ở mức vừa phải và chỉ nên dùng trứng tươi. Đặc biệt, methionin - một trong những acid amin cần thiết có nhiều trong đạm của sữa (casein) có tác dụng giúp tổng hợp cholin - một chất chống lại sự xâm nhập mỡ vào tế bào gan bằng cách chuyển lipid từ gan đến tổ chức mỡ dưới da. Do đó, chế độ ăn có nhiều sữa (nhiều casein) được coi là một chế độ ăn bảo vệ gan tốt.

Lưu ý: Nếu bệnh nhân có nguy cơ bị hôn mê gan (do gan bị suy nặng) thì cần phải hạn chế chất đạm do protid không tiêu hóa, hấp thu được sẽ đọng lại trong ruột sinh ra nhiều NH3, ngấm vào máu gây độc cho hệ thần kinh.

4. Tăng các loại vitamin

Ngoài chức năng chuyển hóa protid, gan còn có chức năng quan trọng là đồng hóa các vitamin tan trong dầu (A, D, E, K). Khi gan bị bệnh, cơ thể thiếu các vitamin này, nhất là thiếu vitamin K có thể gây chảy máu do giảm tỷ lệ prothrombin huyết thanh. Vì vậy, cần bổ sung vitamin qua thức ăn và thực phẩm bổ sung. Cần cung cấp cho cơ thể nhiều vitamin nhóm K (có trong các loại rau, củ, quả), vitamin nhóm B như B1, B2, PP và các acid amin đặc biệt là methionin vì đây là acid amin ngăn cản sự thoái hóa mỡ của tế bào gan, đồng thời cũng nên bổ sung omega-3.

5. Đủ nước, giảm muối

nếu có cổ trướng Nên uống nước quả, nước rau luộc, nước ép trái cây cùng với chế độ ăn mềm, lỏng. Nếu uống nhiều nước và ăn mặn sẽ làm mức độ cổ trướng tăng nhiều hơn.

6. Bỏ các thức uống có tính kích thích, gây độc cho gan

Không dùng rượu, bia, cà phê, chè đặc. Nên dùng các thức uống, đồ ăn có tính lợi mật, nhuận gan như chè nhân trần, atisô, chè nụ vối, hạt dành dành, nghệ, lá gai, lá chanh...

cà fe gây độc cho gan

7. Những lưu ý cần thiết khác

- Khi có cổ trướng, cần ăn nhạt, tránh các thực phẩm có nhiều muối.

- Nếu tĩnh mạch thực quản giãn, cần tránh thức ăn có nhiều xơ, cứng, đề phòng cọ xát gây vỡ tĩnh mạch do thức ăn.

- Thức ăn phải tươi, tránh để lâu, không nên nấu nướng cầu kỳ.

- Không dùng những thực phẩm lạ dễ gây dị ứng.

- Nên ăn nhiều bữa để hấp thu tốt hơn.

- Rau quả loại tươi, mềm, ít xơ, nhiều ngọt.

- Tuyệt đối không dùng gia vị, rượu bia, chất kích thích...

- Chế độ ăn trong điều trị xơ gan cần phải áp dụng kéo dài khoảng 6 tháng hoặc lâu hơn nữa.

loading