Các biến chứng của bệnh đái tháo đường

● PGS.TS. Nguyễn Thy Khuê
Chủ tịch Hội Đái tháo đường và Nội tiết TP.HCM

Bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) là một rối loạn chuyển hóa mạn tính có đặc điểm chính là glucose huyết trong máu tăng cao. Glucose tăng cao trong máu lâu ngày sẽ làm tổn thương nhiều tổ chức, cơ quan trong cơ thể. Một trong những tổn thương quan trọng nhất xảy ra ở hệ thống mạch máu, do đó biến chứng chính của bệnh ĐTĐ bao gồm biến chứng mạch máu lớn và biến chứng mạch máu nhỏ. Tuy nhiên, bệnh ĐTĐ cũng gây ra nhiều tổn thương ở các cơ quan khác như da, răng miệng…

biến chưng của bệnh đái tháo đường

Biến chứng mạch máu nhỏ của bệnh đái tháo đường

- Biến chứng ở đáy mắt còn gọi là bệnh võng mạc đái tháo đường: có thể gây xuất huyết, rỉ dịch ở võng mạc, nặng nhất là phù hoàng điểm làm giảm thị lực. Ngoài ra, người ĐTĐ cũng dễ bị cườm khô (đục nhân mắt, đục thủy tinh thể), tăng nhãn áp.

- Biến chứng ở thận còn gọi là bệnh thận ĐTĐ, gây nên tiểu đạm. Nếu không được điều trị sớm có thể đưa đến suy thận.

- Biến chứng thần kinh còn gọi là bệnh thần kinh ĐTĐ gây tê nhức chi, mất cảm giác đau, tạo điều kiện cho các vết loét lâu lành, có thể đưa đến cắt cụt chi. Biến chứng thần kinh tự chủ nuôi các cơ quan có thể gây ra đầy bụng, ăn khó tiêu, tim đập nhanh khi nghỉ, loạn nhịp tim, ứ đọng nước tiểu trong bàng quang, rối loạn cương ở nam giới.

Biến chứng mạch máu nhỏ là biến chứng của bệnh đái tháo đường.

Biến chứng mạch máu lớn của bệnh đái tháo đường có tổn thương chính là tình trạng xơ vữa động mạch

- Đột quỵ (do thiếu máu não, xuất huyết não), hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua.

- Bệnh cơ tim thiếu máu, nhồi máu cơ tim.

- Bệnh mạch máu ngoại vi gây tắc mạch, hoại tử chi.

Ngoài ra, bệnh nhân ĐTĐ có thể bị nhiễm trùng răng miệng, viêm nha chu, nhiễm trùng da, nhiễm nấm âm đạo... Bệnh nhân ĐTĐ khi bị cúm dễ bị biến chứng viêm phổi có thể đưa đến tử vong.

Yếu tố nào gây ra biến chứng của đái tháo đường?

Tùy từng loại biến chứng, cơ chế sinh bệnh có thể thay đổi, nhưng yếu tố luôn hiện diện là tình trạng tăng glucose huyết kéo dài. Tuy nhiên, có một số bệnh nhân dù glucose huyết tăng cao lâu ngày, nhưng biến chứng rất ít. Một số bệnh nhân khác chỉ bị bệnh một thời gian ngắn nhưng lại nhiều biến chứng nặng. Do đó, ngoài tăng glucose huyết có thể còn có thêm ảnh hưởng của di truyền, môi trường hoặc các bệnh đi kèm như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu...

yếu tô gây ra biến chứng đái tháo đường

Có cách nào để giảm bớt hoặc ngăn chặn biến chứng của bệnh đái tháo đường?

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh giảm glucose huyết, giảm được biến chứng. “Nghiên cứu tiến cứu về bệnh ĐTĐ tại Vương Quốc Anh” theo dõi trong vòng 20 năm, khoảng 5.000 bệnh nhân ĐTĐ týp 2 mới chẩn đoán được chia làm 2 nhóm, một nhóm giảm glucose huyết tích cực và một nhóm chỉ điều trị sao cho bệnh nhân không có triệu chứng uống nhiều, tiểu nhiều. Sau thời gian theo dõi trung bình 10 năm, nhóm giảm glucose huyết tích cực giảm các biến chứng liên quan đến ĐTĐ khoảng 25% so với nhóm điều trị không tích cực; nghiên cứu sau đó được kéo dài thêm 10 năm, trong thời gian này cả hai nhóm đều được điều trị tích cực như nhau nhưng biến chứng mạch máu nhỏ và cả biến chứng mạch máu lớn (nhồi máu cơ tim) vẫn ít hơn ở nhóm được điều trị tích cực ngay từ đầu.

xem thêm: Luyện tập thể dục giúp cải thiện đường huyết?

Ở bệnh nhân ĐTĐ týp 1 cũng có nghiên cứu cho kết quả tương tự: nghiên cứu mang tên “Kiểm soát ĐTĐ và các biến chứng (Diabetes Control and Complications Trial - viết tắt là DCCT)” được thực hiện ở 1.441 bệnh nhân ĐTĐ týp 1, sau thời gian theo dõi trung bình 6,5 năm, nhóm được điều trị giảm glucose huyết tích cực có biến chứng mạch máu nhỏ (ở thận, đáy mắt và thần kinh) ít hơn nhóm giảm glucose huyết kém tích cực. Sau đó, các bệnh nhân được tiếp tục theo dõi thêm khoảng 17 năm, lúc này cả hai nhóm đều được điều trị tích cực như nhau, nhưng ở nhóm điều trị tích cực ngay từ đầu thì các biến chứng mạch máu nhỏ và cả các biến cố tim mạch đều ít hơn nhóm điều trị không tích cực.

Kết quả của hai nghiên cứu này đưa đến kết luận quan trọng: ngay từ khi mới chẩn đoán bệnh ĐTĐ, nếu điều trị giảm glucose huyết thật tốt, sẽ giảm được cả biến chứng mạch máu nhỏ và mạch máu lớn.

Một nghiên cứu khác quan trọng ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2 đã có albumin niệu - nghiên cứu Steno (được thực hiện tại trung tâm ĐTĐ Steno ở Đan mạch) - cho thấy nếu điều trị tích cực và toàn diện tất cả yếu tố nguy cơ tim mạch của bệnh ĐTĐ như tăng glucose huyết, tăng huyết áp, tăng cholesterol máu, ngưng hút thuốc cùng với ăn uống đúng và luyện tập thể lực, có thể giảm được biến chứng ở mắt, thận, thần kinh sau 8 năm; hơn thế nữa sau khi theo dõi thêm 13 năm, nhóm được điều trị tích cực ngay từ đầu giảm được 50% biến cố tim mạch và 50% tử vong.

biến chứng của đái tháo đường

Từ các kết quả nghiên cứu trên, mục tiêu điều trị của bệnh đái tháo đường đã được xác định

- Mục tiêu glucose huyết HbA1c < 7%

- Huyết áp < 140/90mmHg hoặc < 130/80mmHg nếu bệnh nhân còn trẻ

- LDL cholesterol < 100mg/dL (2,6mmol/L) khi bệnh nhân chưa bị biến cố tim mạch và < 70mg/dL (1,8mmol/L) ở bệnh nhân ĐTĐ đã bị biến cố tim mạch

- HDL cholesterol > 40mg/dL (1mmol/L) ở nam giới hoặc > 50mg/dL (1,25mmol/L) ở nữ giới

- Triglycerid < 150mg/dL (1,68mmol/L).

- Ngưng hút thuốc lá

- Giảm cân nếu có thừa cân, béo phì

Để đạt được các mục tiêu trên, bệnh nhân nên tuân thủ điều trị, theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ và cần lưu ý sử dụng thuốc luôn luôn phải đi cùng với ăn uống điều độ và luyện tập thể lực đều đặn. Chế độ luyện tập thay đổi tùy theo sức khỏe của bệnh nhân, đơn giản nhất là đi bộ ít nhất mỗi ngày nửa tiếng, nếu bệnh nhân đã lớn tuổi, đau khớp, có thể chia ra đi bộ nhiều lần trong ngày thí dụ đi bộ 10-15 phút sau 3 bữa ăn sáng, trưa, chiều.

Chế độ ăn lành mạnh là chế độ ăn có nhiều chất xơ, giảm chất béo (nhất là chất béo bão hòa có trong mỡ động vật hoặc chất béo trans có trong các loại thức ăn chiên rán ngập dầu, margarine, bánh bích quy), giảm muối, lượng bột đường vừa đủ.

Cũng cần chú ý duy trì nếp sống điều độ như ăn đúng giờ, ngủ đủ giấc, tránh ngồi lâu chơi vi tính hoặc xem truyền hình (khi ngồi khoảng 60 phút hoặc lâu nhất là 90 phút, nên đứng dậy đi lại khoảng 5 phút).

loading