Đái tháo đường do corticoid

● ThS.BS. Trần Viết Thắng
Bộ môn Nội Tiết - Đại học Y Dược TP.HCM

Corticoid là một trong những thuốc phổ biến nhất có liên quan đến đái tháo đường hoặc tình trạng tăng đường huyết. Mặc dù thuốc giảm triệu chứng viêm và giảm đau mạnh, nhưng corticoid có nhiều tác dụng phụ trong số đó là tăng đường huyết.

Thuốc corticoid là gì?

Corticoid là nhóm thuốc có tác dụng giống cortisol (còn gọi là Corticosteroid hay corticoid), cortisol là một hormon nội tiết do tuyến thượng thận tiết ra. Thuốc có tác dụng kháng viêm, chống dị ứng, giảm đau và ức chế miễn dịch. Thuốc corticoid dùng trong điều trị gồm nhiều loại như dexamethasone (còn gọi là thuốc hạt dưa), prednisone, methylprednisolone. Thuốc được dùng trong điều trị thay thế khi bệnh nhân bị suy thượng thận hay được dùng trong điều trị các bệnh lý thuộc nhiều chuyên ngành khác như trong các bệnh lý về da liễu, mắt, khớp, phổi, huyết học, hay tiêu hóa… Tuy nhiên, do thuốc có tác dụng chống viêm và giảm đau nhanh, hiện nay người ta có khuynh hướng lạm dụng nhóm thuốc này để điều trị đau nhức, thí dụ đau do thoái khớp gối…

Vì sao corticoid làm tăng đường trong máu?

Corticoid cản trở tác dụng của insulin (còn gọi là làm tăng đề kháng insulin), đường trong máu được thu nạp vào trong các tổ chức ít hơn, dẫn đến tăng nồng độ đường huyết. Đồng thời Corticoid cũng làm gan tăng tổng hợp và phóng thích đường vào máu.

Tuy nhiên không phải bệnh nhân nào khi dùng corticoid cũng bị tăng đường huyết. Bệnh nhân có nguy cơ cao bị đái tháo đường do corticoid là những bệnh nhân có sẵn các yếu tố nguy cơ của đái tháo đường (như tiền căn gia đình mắc bệnh đái tháo đường, thừa cân, béo phì...), dùng corticoid liều cao hay dùng corticoid trong một thời gian dài.

Ở đa số bệnh nhân bị đái tháo đường do corticoid, đường huyết sẽ trở về bình thường sau khi ngưng corticoid, tuy nhiên một số người vẫn còn tăng đường huyết sau khi ngưng thuốc, do đó cần phải theo dõi đường huyết chặt chẽ trong thời gian điều trị corticoid lẫn sau khi đã ngưng thuốc.

bênh đái tháo đường và cách điều trị

Triệu chứng của đái tháo đường do corticoid

Bệnh nhân bị đái tháo đường do corticoid có thể có các triệu chứng của tăng đường huyết như tiểu nhiều, uống nhiều, ăn nhiều, sụt cân nhiều, mệt mỏi, vết thương khó lành... Tuy nhiên, cần chú ý là bệnh nhân đái tháo đường do corticoid có thể có tăng đường huyết mà không có bất kỳ triệu chứng nào.

xem thêm: Người đái tháo đường có được uống rượu bia?

Chẩn đoán đái tháo đường do corticoid

Đái tháo đường do corticoid được chẩn đoán dựa vào kết quả xét nghiệm đường trong máu và áp dụng tiêu chí chẩn đoán theo các tiêu chí chẩn đoán đái tháo đường thông thường.

Hiện nay một bệnh nhân được xem như đái tháo đường khi có một trong 4 tiêu chí: HbA1C ≥ 6.5%, hoặc đường huyết đói ≥ 126mg/dL, hoặc đường huyết bất kì ≥ 200mg/dL kèm với triệu chứng lâm sàng của tình trạng tăng đường huyết, hoặc đường huyết 2 giờ nghiệm pháp dung nạp glucose ≥ 200mg/dL.

Ở những bệnh nhân mới bắt đầu điều trị corticoid, HbA1c tăng cao chứng tỏ bệnh nhân đã có đái tháo đường từ trước, không phải là đái tháo đường do corticoid. Cần chú ý là đa số trường hợp do bệnh nhân được dùng corticoid vào buổi sáng nên tăng đường huyết do corticoid thường có đặc điểm là tăng đường huyết sau ăn và thường tăng đường huyết vào buổi trưa, chiều; do đó nếu chỉ thử đường huyết lúc đói vào buổi sáng có thể bỏ lỡ chẩn đoán đái tháo đường do corticoid.

Điều trị đái tháo đường do corticoid

Cần thảo luận với bác sĩ điều trị xem bệnh nhân có thật sự cần dùng corticoid hay không. Trong trường hợp bệnh nhân không cần sử dụng corticoid, có thể ngưng corticoid và theo dõi đường huyết.

Trong trường hợp bệnh nhân cần điều trị corticoid, điều trị đái tháo đường do corticoid bao gồm thay đổi chế độ ăn, luyện tập thể lực và dùng thuốc. Tùy thuộc vào đặc điểm tăng đường huyết, vào thời gian điều trị corticoid (ngắn hạn hay lâu dài), vào liều dùng và đường dùng corticoid (uống hay tiêm, liều thấp hay cao) mà bác sĩ sẽ lựa chọn biện pháp điều trị thích hợp.

Đối với những bệnh nhân có tăng đường huyết nhẹ (ĐH < 200mg/dL), bác sĩ có thể cân nhắc dùng các thuốc viên uống, trong đó chú ý đến các loại thuốc có thời gian tác dụng ngắn (như glinide) hay ít nguy cơ hạ đường huyết (như nhóm thuốc ức chế alpha glucosidase hay ức chế DPP4…).

Đối với những bệnh nhân có tăng đường huyết nhiều hơn (đường huyết ≥ 200mg/dL), thường bác sĩ sẽ chỉ định sử dụng insulin. Do đặc điểm của tăng đường huyết thường là tăng đường huyết sau ăn và tăng vào buổi trưa, chiều, trong khi đường huyết vào buổi sáng thường có khuynh hướng bình thường, loại insulin được lựa chọn là insulin có thời gian tác dụng trung bình (như insulin NPH).

Khi điều trị đái tháo đường do corticoid, cần chú ý đến nguy cơ hạ đường huyết bởi vì đường huyết có thể cải thiện hay trở về bình thường khi bệnh nhân được giảm liều hay ngưng corticoid. Do đó, phải có kế hoạch điều trị hợp lý, hướng dẫn bệnh nhân các triệu chứng hạ đường huyết, biết cách theo dõi đường huyết mỗi khi thay đổi liều dùng corticoid.

loading