Thay đổi lối sống giúp phòng chống đái tháo đường

● TS.BS. Trần Quang Nam
Bộ môn Nội tiết - ĐH Y Dược TP.HCM

Những thập kỷ gần đây, tần suất bệnh đái tháo đường gia tăng liên tục trên toàn thế giới. Nếu như vào 2015 toàn thế giới có khoảng 415 triệu người bị đái tháo đường thì theo ước tính vào năm 2040 số người đái tháo đường sẽ lên đến khoảng 642 triệu. Khoảng 75% số người đái tháo đường sống ở các nước có mức thu nhập thấp tới trung bình. Tỷ lệ dân số không được chẩn đoán đái tháo đường có thể tới 46,5%. Ở Việt Nam cũng có tình trạng gia tăng đáng báo động, tần suất đái tháo đường từ 1,4% vào 1990 tăng lên 3,8% vào năm 2004. Ngay tại thời điểm phát hiện đái tháo đường týp 2 đã có tới một nửa số bệnh nhân có biến chứng mạn. Đái tháo đường cũng là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới các biến chứng tim mạch, đáy mắt, bệnh thận mạn, thần kinh.

Do sự bùng nổ về dịch tễ đái tháo đường và hậu quả nặng nề của nó làm cho bệnh nhân tăng nguy cơ bị tàn phế và tử vong, đã có nhiều nghiên cứu tiến hành để nhằm mục đích tìm ra biện pháp ngăn ngừa sự phát triển của bệnh đái tháo đường.

Nghiên cứu Da Qing thực hiện trên 577 người bị rối loạn dung nạp glucose với thời gian theo dõi trung bình 6 năm cho thấy hiệu quả của thay đổi lối sống làm giảm nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường (luyện tập thể dục làm giảm 46% đái tháo đường, ăn kiêng giảm 31% đái tháo đường, kết hợp thể dục và ăn kiêng làm giảm 42% đái tháo đường). Nghiên cứu trên được tiếp tục theo dõi thêm 14 năm, thấy hiệu quả sau 20 năm giảm 43% đái tháo đường mắc mới. Tại châu Âu, nghiên cứu Finnish diabetes prevention thực hiện tại Phần Lan trên 522 người quá cân có rối loạn dung nạp glucose, là những người có nguy cơ cao tiến triển thành đái tháo đường. Thời gian theo dõi của nghiên cứu này là 3,2 năm, cho thấy thay đổi lối sống làm giảm cân, giảm ăn chất béo, giảm mỡ bão hòa, tăng khẩu phần chất xơ và tăng cường vận động thể lực có thể có tác dụng làm giảm tỷ lệ đái tháo đường 58%.

Một số nghiên cứu phòng ngừa đái tháo đường khác sử dụng ngoài thay đổi lối sống, còn đánh giá hiệu quả của thuốc Metformin làm giảm tỷ lệ xuất hiện đái tháo đường ở những người có nguy cơ. Nghiên cứu phòng ngừa đái tháo đường Diabetes Prevention Program (DPP) thực hiện ở 27 trung tâm tại Mỹ cho kết quả rất thú vị. Tổng cộng có 3.324 người tham gia nghiên cứu có rối loạn đường huyết đói và rối loạn dung nạp glucose được chia ngẫu nhiên thành các nhóm dùng giả dược, nhóm dùng metformin (850mg 2 viên/ngày) hoặc thay đổi lối sống tích cực (giảm cân ≥ 7% cân nặng, vận động thể lực cường độ trung bình ≥ 150 phút/tuần) theo dõi trung bình 2,8 năm. Lúc bắt đầu vào nghiên cứu, những bệnh nhân tham gia có tuổi trung bình là 50,6 năm, chỉ số khối cơ thể khá cao là 34,0kg/m2. Kết quả cho thấy thay đổi tích cực lối sống làm giảm tần suất mắc mới đái tháo đường 58% và metformin giảm được 31%.

thay đổi cách sống để phòng bệnh đái tháo đường

Một nghiên cứu khác là nghiên cứu phòng ngừa đái tháo đường thực hiện tại Ấn Độ (Indian diabetes prevention program) tiến hành trên 531 người có rối loạn dung nạp glucose (tuổi trung bình 45,9 tuổi, chỉ số khối là 25,8kg/m2). Sau thời gian theo dõi 2,6 năm, kết quả cho thấy tần suất mắc mới đái tháo đường giảm ở nhóm thay đổi lối sống đơn thuần là 28,5%, nhóm dùng metformin là 26,4%, thể dục + metformin 28,2% (95% CI 20.3-37.0).

xem thêm: Nguy cơ đái tháo tháo đường týp 2 do ít vận động

Từ các kết quả trên là cơ sở để thực hiện phòng ngừa tiến triển thành đái đáo đường cho những người tiền đái tháo đường (gồm có rối loạn đường huyết đói, rối loạn dung nạp glucose và HbA1c từ 5,7% tới 6,4% là những đối tượng có nguy cơ cao của đái tháo đường týp 2. Thực sự các nghiên cứu cho thấy lối sống vận động tích cực cho hiệu quả hơn so với dùng thuốc trong ngăn ngừa đái tháo đường týp 2. Kết quả trên đạt được trong nghiên cứu là do có kiểm soát và hỗ trợ tối đa cho những người tham gia nghiên cứu như tư vấn, huấn luyện. Do đó, trên thực tế, việc áp dụng thay đổi lối sống tích cực cho người bệnh cũng còn rất khó mà đạt được hiệu quả mong muốn.

Trên thực hành, còn có rất nhiều khó khăn như làm sao có thể tư vấn đúng cách và dễ áp dụng cho người bệnh về ăn uống, thể dục và giảm cân. Ngoài ra, người có nguy cơ cao đái tháo đường không phải lúc nào cũng có động lực và quyết tâm thực hiện thay đổi lối sống, do đó việc giảm cân là điều rất khó khăn.

Căn cứ vào các kết quả từ nghiên cứu phòng ngừa đái tháo đường, Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ đã khuyến cáo cho những người có tình trạng tiền đái tháo đường nên thay đổi lối sống vận động tích cực ít nhất 150 phút /tuần và chế độ ăn để hướng tới mục tiêu giảm 7% cân nặng. Vai trò của thuốc metformin có thể xem xét chỉ định thận trọng ở các bệnh nhân tiền đái tháo đường có chỉ số khối cơ thể (BMI) > 35kg/m2, dưới 60 tuổi và những phụ nữ có tiền căn đái tháo đường thai kỳ. Ngoài ra, cũng cần tầm soát và điều trị những yếu tố nguy cơ tim mạch hay đi kèm ở những bệnh nhân tiền đái tháo đường.

loading